W dziejach literatury okultystycznej niewiele jest książek, które już od chwili pierwszego wydania osiągnęły status dzieła legendarnego. Do tego właśnie kręgu należy „Le Mystère des cathédrales et l’interprétation ésotérique des symboles hermétiques du Grand-Oeuvre” Fulcanelliego, opublikowane po raz pierwszy w Paryżu 25 września 1926 roku nakładem Jeana Schemita, z przedmową Eugène’a Canselieta i z 36 tablicami opartymi na rysunkach Juliena Champagne’a. Już sam ten krąg nazwisk, związanych z tajemniczym środowiskiem paryskich alchemików, wystarczył, by książka weszła do obiegu nie tylko jako traktat poświęcony symbolice katedr, lecz także jako jedno z podstawowych kompendiów operacyjnych alchemicznego Wielkiego Dzieła.
Julien Champagne „Alchemik”
Na czym polega niezwykłość „Tajemnicy Katedr”? Fulcanelli, idąc śladem Gobineau de Montluisant i Louisa-Paula-François Cambriela, podejmuje na nowo sekretny temat katedr, odsłaniając ich zapomniany wymiar i ukazując w nowym świetle ukryty język symboli. W jego interpretacji gotyckie budowle jawią się jako argotyckie, tajemne księgi, których historia splata się z mitologiczną wyprawą Argonautów po złote runo. Rozety, reliefy, figury i inskrypcje tworzą tu wspólnie wizualny system wtajemniczenia, prowadzący ku alchemicznej przemianie zarówno materii, jak i samego człowieka.
Jednym z najciekawszych wątków tej rozprawy jest sposób, w jaki Fulcanelli przeciwstawia się współczesnemu wyobrażeniu katedry jako sterylnego muzeum chrześcijańskiej pobożności. Przedstawia on dzieje tych budowli tak, że można odnieść wrażenie, iż te tętniące dawnym życiem, niemal hałaśliwe od znaczeń kamienne kolosy są dziełem innej, zaginionej cywilizacji. Taka perspektywa tłumaczyłaby wielość ról, jakie odgrywały one na przestrzeni dziejów, poczynając od ich czysto świeckich zastosowań w czasach tzw. średniowiecza: prowadzono w nich obrady, ustalano ceny towarów, świętowano pogańskie uroczystości, a nawet grano w nawach głównych w piłkę. Fulcanelli twierdzi również, że Notre-Dame w okresie średniowiecza była „kościołem filozofów”, a alchemicy spotykali się tam regularnie, w dzień Saturna, by pod portalami świątyni rozmawiać o swoich poszukiwaniach i odkryciach. Do tego dochodzi jeszcze jedna ciekawostka, dziś zaskakująca dla wielu odbiorców: katedry nie były pierwotnie szaro-kamienne, lecz pełne barw – złocone i malowane purpurą, różem, błękitem, srebrem i złotem. Stanowi to efektowną korektę nowoczesnego wyobrażenia o tych niezwykłych budowlach jako świecie surowego kamienia. U Fulcanelliego średniowieczna katedra jest zarazem laboratorium, teatrem i polichromowanym szyfrem, który później został zaadaptowany przez chrześcijańską mistykę i stopniowo kastrowany przez kolejne pokolenia „restauratorów”.
To właśnie dlatego „Tajemnica Katedr” daje się czytać nie jako klasyczna rozprawa, lecz jako wnikliwe śledztwo prowadzone przez labirynt symboli, inskrypcji i architektonicznych tajemnic – dzieło, które swoim rozmachem, atmosferą i intelektualną przygodą aż prosi się o wielką filmową adaptację w duchu najlepszych opowieści awanturniczo-archeologiczno-przygodowych. W centrum tej książki stoi oczywiście Notre-Dame de Paris, lecz obok niej pojawiają się także katedra w Amiens oraz hotel w Bourges, a finał dzieła należy do słynnego krzyża z Hendaye, małego baskijskiego miasteczka przy granicy. To właśnie tam Fulcanelli zatrzymuje się przy zagadkowej inskrypcji „OCRUXAVES / PESUNICA”, którą odczytuje według reguł argotu. Późniejsi komentatorzy podkreślali, że rozdział o Hendaye – dołączony do Tajemnicy Katedr jako dodatek dopiero w 1957 roku – należy do najbardziej sensacyjnych partii całego dzieła, ponieważ prowadzi od symboliki alchemicznej ku apokaliptycznej wizji „podwójnej katastrofy” i miejsca schronienia dla wybranych. Autor traktuje Europę jak mapę znaków, na której architektura, detal rzeźbiarski i dawne emblematy tworzą jeden wielki, rozproszony tekst hermetyczny. Wiedza ta została następnie rozszerzona w drugiej wielkiej księdze Fulcanelliego, „Les Demeures Philosophales”, opublikowanej w 1930 roku.
Wokół samego autora narosła niemal równie gęsta legenda jak wokół jego dzieł. Współczesne opracowania próbowały identyfikować Fulcanelliego z Julienem Champagne’em, Pierre’em Dujolsem czy René Schwallerem de Lubiczem, jednak żadna z tych hipotez nie zamknęła sprawy definitywnie. To właśnie tutaj kończy się bibliografia, a zaczyna mit. Źródła encyklopedyczne i opracowania poświęcone zachodniemu okultyzmowi zgodnie podkreślają, że mamy do czynienia z jedną z najbardziej zagadkowych postaci XX-wiecznej alchemii: autorem wpływowym, szeroko komentowanym, a zarazem biograficznie nieuchwytnym.
Dla polskiego czytelnika sprawa ma dziś dodatkowy wymiar. „Tajemnica Katedr i ezoteryczna interpretacja symboli hermetycznych Wielkiego Dzieła” trafia 20 kwietnia 2026 roku po raz pierwszy do polskiego obiegu w przekładzie Athanora, w kolekcji Ars Diavoli – Biblioteka Diabologiczna. Jest to ważne wydarzenie edytorskie, ponieważ po raz pierwszy umożliwia lekturę po polsku książki, która od stu lat pozostaje jednym z najsłynniejszych i najbardziej tajemniczych tekstów nowoczesnej alchemii.
Arkadiusz Siejda